Je wilt imker worden. Je bent gegrepen door het fascinerende leven van een bijenvolk en het lijkt je geweldig om zelf honingbijen te houden. Maar dan kom je op de website van een imkerwinkel terecht, en je enthousiasme slaat om in twijfel. Kastbeitels in tien maten. Berokers in vijf varianten. Raampjeslichters, ramentangen, imkerpijpen, vegers, dathepijpen en nog veel meer. Heb je dat allemaal nodig? Welke spullen zijn echt essentieel en welke zijn vooral marketing? En wat als je als beginner de verkeerde keuze maakt? Voor je het weet ben je honderden euro's verder aan spullen die je misschien nooit gebruikt, en is je startenthousiasme omgeslagen in keuzestress.
Ik snap dat gevoel maar al te goed. Twintig jaar geleden, toen ik zelf begon, zag ik door de bomen het bos niet meer. Ik ben ecoloog en imker, en in de jaren daarna heb ik bijna elk stuk imkergereedschap uitgeprobeerd dat er bestaat. Het grootste deel heb ik weer geschrapt van mijn lijstje. Die ervaring heb ik samengebracht in mijn boek Bijenhouden voor iedereen en in de aanpak die ik op de Bijenclub deel: de KISS-methode, oftewel Keep It Super Simple.
In dit artikel lees je welke drie gereedschappen je echt nodig hebt om imker te worden, waar je op let bij de aanschaf, en waarom de rest van het assortiment je alleen maar in de weg zit. Want het gaat om bijenhouden, niet om het verzamelen van gereedschappen. Zo bespaar je geld, werk je prettiger met je bijen, en start je zonder onnodige ballast aan een hobby die je de rest van je leven plezier kan geven.
Wat is de basisuitrusting voor een beginnende imker?
Voordat we inzoomen op het gereedschap, eerst even de grote lijnen. Je basisuitrusting bestaat uit vier onderdelen die elk een eigen rol hebben.
Een goed praktijkboek
Een goed praktijkboek is onmisbaar. Bijenhouden leer je het beste door te doen, maar je wilt wel weten wat je doet. Zelf heb ik mijn ervaring samengebracht in Bijenhouden voor iedereen, speciaal voor beginnende imkers in Nederland en België.
Een bijenkast
Een bijenkast is de woning van je bijenvolk en meteen een van de eerste keuzes waar veel beginners lang over nadenken. Voor het Nederlandse en Belgische klimaat is een red cedar spaarkast de beste keuze. Red cedar is licht van gewicht, weerbestendig, rot niet en hoeft niet geverfd te worden. Het hout zal in de loop van de jaren vergrijzen, maar dat verandert niets aan de functionaliteit. Daarnaast is de spaarkast in Nederland de meest gebruikte kasttype, wat betekent dat onderdelen overal verkrijgbaar en onderling uitwisselbaar zijn. Dat scheelt je op de lange termijn veel gedoe. Welk type bijenkast het beste bij jou past, lees je in mijn uitgebreide blog over bijenkast kiezen.
Een bijenvolk
Een bijenvolk hoort daarbij, en je eerste volk koop je altijd bij een imker uit de buurt. Dat heeft twee redenen. Ten eerste kan een lokale imker je helpen aan bijen die aangepast zijn aan jouw omgeving. Ten tweede verkoopt een verantwoordelijke imker alleen volken die vrij zijn van ziektes. Begin met een klein volkje, een zogenoemde aflegger met zes ramen. Dat is makkelijker te verzorgen dan een groot volk of een zwerm, en groeit mee met jouw zelfvertrouwen. Meer over hoe je aan je eerste volk komt, lees je in mijn blog beginnen als imker.
Imkerjack met handschoenen
Een imkerjack met handschoenen beschermt je tijdens het werk. Kies een jack dat goed sluit bij de polsen en heupen, zodat er geen bijen in je mouw kruipen. Voor beginners zijn leren imkerhandschoenen met een canvas schacht prettig. Als je wat meer ervaring hebt, wil je misschien met dunnere handschoenen werken of zelfs met blote handen.
En dan is er nog het imkergereedschap. Daar gaat dit artikel over, en daar laten de meeste beginners onnodig veel geld liggen of maken ze verkeerde keuzes.
Waarom heb je als imker maar weinig gereedschap nodig?
Als je de website van een imkerwinkel bezoekt, is de verleiding groot om alles in je mandje te gooien. Kastbeitels in vele vormen en maten. Berokers in vele vormen en maten. Raampjeslichters. Ramentangen. Vegers. Imkerpijpen. Bij elkaar een gereedschapskoffer vol, en dat is precies wat een verkoper je zal aanbevelen als je vraagt wat je nodig hebt om imker te worden.
Ik zie regelmatig imkers in hun koffer rommelen alsof ze een hartoperatie gaan uitvoeren, op zoek naar dat ene speciale stukje gereedschap voor dat ene klusje. Mijn ervaring na twintig jaar bijenhouden is anders: het kan prima zonder veel van die speciale gereedschappen. Daarom hanteer ik de KISS-methode.
Wat betekent de KISS-methode voor imkers?
KISS staat voor Keep It Super Simple. De gedachte erachter is eenvoudig: of je nu hobby-imker bent met drie volken in je achtertuin of beroepsimker met honderd kasten, je hebt maar drie gereedschappen nodig om met succes bijen te houden.
- Een kastbeitel
- Een beroker
- Een bijenveger
Meer heb je niet nodig. De rest van het assortiment is handig voor specifieke situaties of puur marketing, maar niet essentieel voor het houden van bijen.
Waarom minder beter werkt
Minder gereedschap levert je concreet drie dingen op.
Je geeft minder geld uit aan spullen die stof verzamelen.
Een complete basisset kost flink minder dan een "compleet starterspakket" vol extra's die je nooit gebruikt. Dat geld kun je beter investeren in een goede bijenkast, een kwalitatief bijenvolk of een degelijk imkerjack.
Je werkt sneller en prettiger.
Tijdens een inspectie wil je gefocust zijn op je bijen, niet zoeken tussen tien stuks gereedschap. Met drie items heb je alles binnen handbereik en houd je je hoofd bij het volk.
Je hoofd blijft rustig.
Imkeren is al boeiend genoeg zonder dat je jezelf onnodig moeilijk maakt. Minder spullen betekent minder twijfel, minder zoeken en meer aandacht voor waar het echt om gaat.
Want dat is de kern: het gaat om bijenhouden, niet om het verzamelen van gereedschappen. Tenzij je een museum wilt beginnen, maar dat is een andere hobby.
Gereedschap 1: waarom heb je een kastbeitel nodig als imker?
De kastbeitel is een onmisbaar stuk gereedschap dat je bij elke inspectie vastpakt. Je gebruikt hem om raampjes los te wrikken, kastdelen van elkaar te maken en braamraat weg te schrapen. Braamraat is raat die bijen buiten de raampjes bouwen, op plekken waar de ruimte tussen kastdelen te groot of te klein is.
Zonder kastbeitel kun je een bijenkast niet fatsoenlijk openen. Bijen kitten namelijk alles aan elkaar vast met propolis (ook wel bijenlijm genoemd), een natuurlijke kit die ze gebruiken om kieren te dichten. Zonder gereedschap krijg je de raampjes er niet uit en beschadig je gegarandeerd je kast.
Hoe kies je de juiste kastbeitel?
Een goede kastbeitel heeft een gebogen kant en een platte kant. De gebogen kant gebruik je om te schrapen of om raampjes op te lichten. Een aparte raampjeslichter heb je daarom niet nodig. Met de scherpe, platte kant steek je tussen twee kastdelen om ze los te wrikken, en je kunt er ook braamraat mee wegschrapen.
Bij de aanschaf let je op vier dingen:
- Roestvast staal. Rvs is duurzaam en verontreinigt je honing niet. Gelakte kastbeitels zijn af te raden, omdat de lak meestal bedoeld is om de slechte kwaliteit metaal eronder te verhullen. Na verloop van tijd laten er lakschilfertjes los die in je honing terecht kunnen komen.
- Een lange beitel. Hoe langer, hoe meer hefboomwerking. Dat maakt het werken lichter, zeker als je kastdelen moet loswrikken.
- Een brede beitel. Hoe breder het blad, hoe minder je het hout van je raampjes en kastdelen beschadigt.
- Een prettige grip. Een kastbeitel moet goed in je hand liggen. Dit is iets wat je eigenlijk alleen weet als je hem vasthoudt, dus kijk bij aanschaf goed naar de vorm.
Een goede rvs kastbeitel gaat je hele imkerleven mee, als je hem tenminste niet in het gras verliest.
Kan ik geen schroevendraaier gebruiken als kastbeitel?
Deze vraag hoor ik regelmatig, en het antwoord is nee. Een schroevendraaier is totaal ongeschikt voor het imkerwerk.
Met een schroevendraaier kun je geen raampjes lichten en geen braamraat wegschrapen, simpelweg omdat de vorm er niet naar is. Daarnaast beschadig je het hout van je kastdelen zodra je ze met een schroevendraaier probeert los te wrikken. Je spaart er op korte termijn een paar euro mee uit, maar op de lange termijn kost het je kastonderdelen en bijen.
Koop één goede kastbeitel en je bent voor de rest van je imkercarrière klaar.
Gereedschap 2: waarom heb je een beroker nodig?
Als je in een bijenvolk gaat werken, kalmeer je de bijen eerst met een beetje rook. Daarvoor heb je een beroker nodig. De rook werkt niet omdat bijen er bang voor zijn, maar omdat het een oerinstinct triggert. Bij de geur van rook denken bijen aan een bosbrand en beginnen ze direct honing op te nemen uit de cellen, voor het geval ze moeten vluchten. Vollgezogen met honing zijn ze rustiger en minder geneigd te steken.
Je hoeft als imker niet continu rook in je volk te blazen. Je geeft alleen een klein beetje rook op drie momenten: bij het openen van de kast, als de bijen opdringerig worden en bij het sluiten van de kast. Voor de rest blijf je van de beroker af. Hoe je een beroker aansteekt leg ik stap voor stap in woord en beeld uit in mijn boek Bijenhouden voor iedereen.
Wat is beter: een beroker of een imkerpijp?
Dit is telkens weer onderwerp van verhitte discussies onder imkers. Voorstanders van de imkerpijp (ook wel dathepijp genoemd) zeggen dat je met een imkerpijp je handen vrij hebt tijdens het werken.
Dat klopt, maar in de praktijk is het minder handig dan het klinkt. Werken in een bijenvolk met een imkerpijp tussen je tanden geklemd, of bungelend aan een koord om je nek, is onhandig en niet prettig. Bovendien heeft een imkerpijp maar een klein reservoir voor bijentabak. Je moet hem tijdens het werken regelmatig bijvullen en steeds weer aanblazen.
Een balgberoker heeft die nadelen niet. Je steekt hem één keer aan en hij blijft uren branden zonder dat je er iets aan hoeft te doen. Dat is de reden dat dit mijn keuze is, en die van de meeste ervaren imkers.
Hoe steek je een beroker makkelijk aan?
Dit hoor ik vaak van beginners, en het antwoord is: alleen in het begin. De bewering dat een beroker moeilijk aan te steken is, komt meestal door gebrek aan ervaring. Als je het trucje eenmaal onder de knie hebt, is het kinderspel.
Wat je nodig hebt is simpel: een beetje aanmaakmateriaal (kranten of eierdozen werken prima), een goede brandstof zoals kruidentabak, en een aansteker. Hoe je een beroker stap voor stap aansteekt, leg ik uitgebreid uit in mijn boek Bijenhouden voor iedereen. Als je het eenmaal onder de knie hebt, ben je in dertig seconden klaar.
Waar moet je op letten bij het kiezen van een beroker?
Kies voor een rvs beroker met een beschermring. Rvs is duurzaam en roest niet, en een beschermring voorkomt brandwonden als je de beroker per ongeluk aanraakt. Een iets grotere beroker heeft als voordeel dat het reservoir langer brandt en je minder vaak hoeft bij te vullen.
>> Tip: berg je beroker op in een emmer
Stop je beroker na gebruik in een afsluitbare emmer, zodra hij is afgekoeld. Zo heb je geen last van rooklucht in huis of in de auto. Ikzelf gebruik een emmer van 20 liter waarin ik ook een reserveset gereedschap, kruidentabak, aanmaakstaafjes en een aansteker bewaar. Zo heb je altijd een mobiel imkerstation bij de hand.
Gereedschap 3: wanneer gebruik je een bijenveger?
Eerlijk? Ik ben zelf niet zo'n fan van een bijenveger. En de bijen zelf ook niet. Als je een veger gebruikt, merk je al snel dat ze daar helemaal niet van gecharmeerd zijn. Ze bijten zich vast in de haren, zoemen nijdig en proberen de veger te steken.
Toch staat een veger op mijn lijstje van drie onmisbare gereedschappen. Want in bepaalde situaties is hij onmisbaar, en het is makkelijker om er een in je koffer te hebben dan je er achteraf eentje bij elkaar te moeten zoeken.
In welke situaties heb je een bijenveger nodig?
Vroeger werd een veger vooral gebruikt om bijen van ramen te vegen, bijvoorbeeld bij het maken van een kunstzwerm. De Aalstermethode (een klassieke techniek om een bijenvolk kunstmatig te splitsen en zo zwermen te voorkomen) is er zelfs naar vernoemd. In de praktijk is het echter veel makkelijker om bijen juist af te kloppen van de ramen, en dat is wat de meeste imkers tegenwoordig doen.
Waar een veger wel goed van pas komt, is bij het vangen van een zwerm. Met een veger kun je de laatste bijen die zijn achtergebleven bij elkaar vegen. Bijen uit een zwerm laten dat meestal zonder morren toe, omdat ze in die fase minder agressief zijn.
Welke bijenveger is het beste?
Kies voor een veger met een kunststof handvat en kunststof haren. Kunststof heeft twee voordelen boven de traditionele houten veger met natuurlijke haren:
- Makkelijker schoon te maken. Na een zwerm of een stevige inspectie is je veger vaak plakkerig van de honing en propolis. Kunststof spoel je simpel af.
- Hygiënischer. Als je met bijen en honing werkt, wil je geen vezels of haren die lastig schoon te krijgen zijn.
Als alternatief voor een veger wordt soms een ganzenvleugel aangeraden. Ik raad dat af. Een vleugel is niet hygiënisch als je met bijen en honing werkt, en is bovendien lastig schoon te maken.
Welke gereedschappen gebruikt een ervaren imker zelf?
Twintig jaar imkeren en mijn hele uitrusting bestaat uit drie items:
- Een Amerikaanse kastbeitel van rvs
- Een rvs beroker met beschermring
- Een kunststof bijenveger
Dat is het. Geen dubbele varianten, geen speciale gadgets, geen reserveset rare hulpmiddelen. Drie gereedschappen die ik bij elke inspectie pak, en die hun werk na al die jaren nog steeds perfect doen.
Mijn mobiele imkerstation: een emmer van 20 liter
Op de bijenstand in mijn achtertuin ligt altijd een complete set klaar. Een tweede, identieke set zit in een emmer van 20 liter. Die emmer is in de praktijk ontstaan, niet als bewust idee, maar het werkt zo goed dat ik hem niet meer zou willen missen.
De emmer heeft drie functies:
- Mobiel imkerstation. In het seizoen staat de emmer samen met een extra imkerjack in mijn auto, klaar voor inspecties op andere bijenstanden. Als ik ergens langs ga, hoef ik niets meer in te pakken.
- Zwermvanger-kit. Als iemand me onverwachts belt voor een zwerm, heb ik alles meteen bij de hand. Gereedschap, imkerjack, brandstof voor de beroker: alles zit erin.
- Geurvrije opslag. Na afloop stop ik de afgekoelde beroker in de emmer en sluit hem af. Geen rooklucht meer in mijn auto of in huis.
Wat zit er allemaal in de emmer?
Naast de drie gereedschappen bewaar ik in de emmer alles wat ik nodig heb om direct aan het werk te kunnen:
- Kruidentabak als brandstof voor de beroker
- Aanmaakstaafjes
- Oude kranten en eierdozen als aanmaakmateriaal
- Een aansteker
Meer zit er niet in, en meer heb ik ook niet nodig. Een paar euro aan spullen die samen altijd klaar staan, en die gewoon doen wat ze moeten doen.
Conclusie: Hoeveel gereedschap heb je echt nodig als imker?
Imker worden is geen kwestie van zoveel mogelijk spullen kopen. Met een kastbeitel, een beroker en een bijenveger heb je alles wat je nodig hebt om met succes bijen te houden. De rest leer je al doende, inspectie na inspectie, seizoen na seizoen.
Veel beginnende imkers blijven hangen in twijfels. Moet ik niet meer gereedschap kopen? Heb ik wel het juiste materiaal? Wat als ik straks iets mis? Die vragen zijn begrijpelijk, maar zoals je hebt gelezen: de antwoorden vallen reuze mee. Bijenhouden draait om je bijen, niet om je koffer vol spullen. Hoe eenvoudiger je start, hoe meer aandacht je overhoudt voor waar het echt om gaat.
Mijn naam is Jeroen Vorstman. Ik begeleid al meer dan twintig jaar mensen bij hun eerste stappen als imker. Ik weet als geen ander dat beginners het vaak moeilijker maken dan het is. Wie met drie goede gereedschappen en een beetje vertrouwen begint, heeft de belangrijkste stap al gezet.
Wil je weten of bijenhouden echt iets voor jou is, of ben je klaar om met vertrouwen te starten? De Bijenclub heeft diverse opties voor je om kennis te maken met het vak van imker.
Veelgestelde vragen over starten met imkeren
Wat kost het om te starten met imkeren?
Reken op een eenmalige investering van ongeveer 750 euro voor een complete set: een bijenkast, imkerjack en het basisgereedschap (kastbeitel, beroker, veger). Daar komt een bijenvolk bij, dat ongeveer 150 euro kost. De jaarlijkse kosten voor voeding en varroabestrijding blijven beperkt tot zo'n 25 euro per volk. Als je je spullen goed onderhoudt, gaan ze praktisch een leven lang mee.
Is imkeren ingewikkeld voor beginners?
Imkeren is minder ingewikkeld dan veel mensen denken. Honingbijen zijn zelfredzame dieren die het grootste deel van hun leven zelf regelen. Als imker moet je weten wanneer je moet ingrijpen en wanneer je met rust moet laten. Dat leer je vooral in de praktijk, met een goed boek en bij voorkeur met begeleiding van een ervaren imker of via een goede online imkercursus. Benieuwd of imker worden iets voor jou is? In mijn aparte blog lees je waar je rekening mee moet houden voordat je begint.
Hoeveel tijd kost bijen houden per week?
Tijdens het actieve seizoen (april tot en met september) besteed je gemiddeld één keer per week tot eens in de twee weken een klein uur aan je bijen. Een inspectie duurt met wat ervaring niet langer dan 15 minuten per kast. In de herfst en winter heb je nauwelijks werk: je bijen zitten dan in winterrust en hebben weinig aandacht nodig. Een compleet overzicht van wat er per maand speelt, vind je in mijn blog over het imkerjaar.
Heb ik een grote tuin nodig voor een bijenkast?
Nee. Voor een bijenkast heb je een plekje nodig van ongeveer 1,3 bij 1,3 meter. Zelfs een kleine stadstuin is geschikt, en ook bijenhouden in de stad is prima te doen. Bijen halen hun voedsel niet alleen uit jouw tuin, maar vliegen tot drie kilometer ver op zoek naar nectar en stuifmeel. Belangrijker dan de grootte is de juiste standplaats: beschut tegen wind, niet direct op de grond en uit het zicht van buren of voorbijgangers.
Welke bijenkast kies ik als beginner?
Voor beginners in Nederland en België is een red cedar spaarkast de beste keuze. Red cedar is weerbestendig, licht van gewicht en hoeft niet geverfd te worden. Daarnaast is de spaarkast in Nederland het meest gebruikte type, waardoor onderdelen goed verkrijgbaar en onderling uitwisselbaar zijn. Meer informatie over welke bijenkast het beste bij jou past, vind je in mijn aparte blog over dit onderwerp. Wie liever natuurlijk wil imkeren, kan ook een Warré-bijenkast overwegen.