Na bijna dertig jaar imkeren zou je denken dat je de meeste situaties wel een keer hebt meegemaakt. Toch weten bijen me nog altijd te verrassen.
Onlangs maakte ik iets mee dat in eerste instantie een verloren zaak leek. Tijdens een Formic Pro behandeling vond ik de koningin buiten de kast. Kort daarna stierf ze. Omdat er geen eitjes of open broed aanwezig waren, leek het volk hopeloos moerloos. Toch bleek de werkelijkheid heel anders.
In deze praktijkcase beschrijf ik wat er gebeurde en waarom een stille moerwisseling waarschijnlijk de verklaring is.
Een kunstzwerm met een oude koningin
In mei maakte ik een kunstzwerm van een van mijn hoofdvolken. Het hoofdvolk had enkele belegde moerdoppen en was duidelijk in zwermstemming. Ik haalde daarom de oude koningin uit het volk en zette haar samen met enkele ramen broed en bijen in een eigen kast met een honingkamer.
Formic Pro behandeling en dode bijen
Begin juni voerde ik een mierenzuurbehandeling tegen varroa uit met Formic Pro. Ik gebruikte de voorgeschreven dosering van twee pads en de buitentemperatuur lag binnen het aanbevolen bereik.
Toch viel me al snel op dat bij alle volken tientallen dode bijen voor de kast lagen, vooral jonge bijen. Ook de vliegactiviteit was duidelijk minder dan normaal.
Dat is niet ongewoon bij een mierenzuurbehandeling, maar de volgende ontdekking verraste me meer.
Koningin gevonden buiten de kast
Een dag later vond ik de koningin in het gras voor de kast.
Ze leefde nog, maar was erg traag. Ik gaf haar wat nectar zodat ze kon aansterken, plaatste haar in een kluisje en hing haar terug in het volk.
Mijn gedachte was dat de bijen door de mierenzuurdampen geagiteerd waren en de koningin uit de kast hadden gewerkt. Door haar tijdelijk veilig op te sluiten hoopte ik dat de rust in het volk zou terugkeren.
Maar toen ik een dag later het bijenvolk controleerde, bleek de koningin dood te zijn.
Dat was een flinke tegenvaller.
Geen eitjes en geen open broed
Mijn eerste gedachte was dat het volk nu hopeloos moerloos was.
De koningin was immers dood en ik zag geen eitjes of jonge larfjes. Er was alleen gesloten broed aanwezig. Het is niet ongewoon dat een koningin een legstop heeft tijdens het behandelen met mierenzuur.
Omdat er geen open broed meer was, konden de bijen ook geen nieuwe koningin meer opkweken.
Wel zag ik enkele afgeknaagde moerdoppen. Op dat moment schonk ik daar eerlijk gezegd weinig aandacht aan. Ik was vooral bezig met de vraag hoe ik dit volk kon redden.
Mijn plan was om het volk te verenigen met een ander volk.
Toch een koningin!
Op een mooie ochtend zette ik alles klaar om het volk te verenigen. Voordat ik ze samenvoegde deed ik nog een laatste controle.
Ik bekeek alle ramen zorgvuldig. Opnieuw zag ik alleen gesloten broed. Geen eitjes. Geen larven.
Maar toen ik het laatste raam bekeek, zag ik ineens een prachtige, grote koningin rustig over de raat lopen.
Het volk waarvan ik dacht dat het hopeloos moerloos was, bleek gewoon een koningin te hebben.
Uiteraard heb ik het verenigen afgeblazen.
Stille moerwisseling als verklaring?
Toen ik later alles nog eens rustig overdacht, vielen de puzzelstukjes op hun plaats.
Mijn vermoeden is dat de moercellen die ik eerder zag, geen zwermcellen waren maar stille moerwisselcellen.
Dat zou veel verklaren.
De oude koningin was afkomstig uit het vorige seizoen. De kunstzwerm had volop ruimte en had eigenlijk geen reden om te zwermen. Een stille moerwisseling past daarom beter bij wat ik heb waargenomen.
Waarschijnlijk is er al een jonge koningin uitgelopen voordat ik de oude koningin buiten de kast aantrof. Tijdens de mierenzuurbehandeling hebben de bijen mogelijk de oude koningin uit het volk gewerkt. Daardoor vond ik haar buiten de kast.
De jonge koningin bleef vervolgens ongemerkt in het volk aanwezig.
Waarom waren er geen eitjes na de Formic Pro behandeling?
De vraag blijft natuurlijk waarom ik geen eitjes of open broed aantrof.
Daar zijn verschillende mogelijke verklaringen voor.
Misschien moet de jonge koningin nog op bruidsvlucht. Het kan ook zijn dat ze al bevrucht is, maar tijdelijk is gestopt met leggen door de mierenzuurbehandeling.
Op dit moment kan ik dat nog niet met zekerheid zeggen.
Wat kunnen imkers hiervan leren?
Deze praktijkcase laat zien hoe belangrijk het is om niet te snel conclusies te trekken.
- Een volk zonder eitjes is niet automatisch hopeloos moerloos.
- Afgeknaagde moerdoppen kunnen wijzen op een stille moerwisseling.
- Controleer altijd zorgvuldig op een jonge koningin voordat je een volk verenigt.
- Na een mierenzuurbehandeling of Formic Pro behandeling kan het gedrag van een volk tijdelijk veranderen.
- Soms is een paar dagen extra geduld de beste ingreep.
Mijn hypothese
De meest waarschijnlijke verklaring is:
- Het volk was al bezig met een stille moerwisseling.
- Een jonge koningin was al uitgelopen.
- Tijdens de Formic Pro behandeling is de oude koningin uit het volk gewerkt.
- Ik vond deze oude koningin buiten de kast en ging ervan uit dat dit de enige koningin was.
- De jonge koningin bleef ongemerkt aanwezig.
- Omdat zij nog niet legde, leek het volk hopeloos moerloos.
Pas wanneer ik over één à twee weken opnieuw eitjes en jong broed aantref, weet ik zeker dat deze hypothese klopt.
Bijen blijven verrassen
Wat ik vooral mooi vind aan deze situatie, is dat bijen je zelfs na tientallen jaren ervaring nog steeds kunnen verrassen.
Toen ik de dode koningin zag, baalde ik behoorlijk. Ik was zelfs bang dat de Formic Pro behandeling de oorzaak was geweest. Ik gebruik Formic Pro al jaren en heb daar goede ervaringen mee. Achteraf denk ik dat de behandeling niet de oorzaak was, maar mogelijk wel de aanleiding waardoor de oude koningin versneld uit het volk werd gewerkt.
Voorlopig laat ik het volk met rust en ga ik volgen hoe het zich ontwikkelt. Zodra er weer nieuws is, laat ik het weten.
Want één ding is zeker: bijen blijven fascineren. Zelfs na bijna dertig jaar imkeren.
