Varroaresistentie: dé oplossing tegen varroamijten of utopie?
Varroaresistentie: dé oplossing tegen varroamijten of utopie?
12 januari 2017 

Varroaresistentie: dé oplossing tegen varroamijten of utopie?

Imkers werken al jaren aan varroaresistentie bij honingbijen. “Live and let die”, varroa sensitive hygiene (VSH), kleinere broedcellen en ga zo maar door.  Zijn dit nu echt de oplossingen?  Of kan je ook een andere weg inslaan om je eigen varroaresistente bijenvolken te kweken?

Varroaresistentie of varroatolerantie

Ik wil eerst een misverstand uit de weg ruimen. Ik heb het niet bewust over varroaresistentie of over varroatolerantie. Ik wil gewoon bijen die varroabesmetting kunnen overleven.

Natuurlijke selectie

In Arnot forest onderzocht Thomas Seeley verwilderde volken van Europese honingbijen. Zonder hulp van imkers overleven deze volken jaar op jaar ondanks varroabesmetting. Is het varroaresistentie? Overleven de bijenvolken het door jaarlijks te zwermen? Of heeft de varroamijt zich zo aangepast dat de besmetting onder een dodelijke niveau blijft? Als bijenvolken uitsterven, dan sterft de varroamijt immers zelf ook uit. Dat noem je coevolutie.

bijenzwerm-in-een-boom

Overleven bijenvolken varroabesmetting door te zwermen?

Selectie op hygiëne

In het Varroa Sensitive Hygiene programma gaat men er van uit dat bijen door selectie op hygiëne, varroaresistent kunnen worden. Er wordt geselecteerd op een eigenschap waarvan men denkt dat het dé oplossing is voor het varroaprobleem. Of dat daadwerkelijk ook zo is betwijfel ik. VSH wordt getoets door broed te doden met vloeibare stikstof of door een pintest. Ik betwijfel dat je daarmee bijen selecteert die broed, dat door varroamijten geïnfecteerd is, herkennen en opruimen. Ook ben ik niet overtuigd dat hygiënisch gedrag bijdraagt aan de weerstand tegen varroamijten. Er wordt maar weinig voortgang geboekt. Daarmee wil ik niet zeggen dat poestgedrag geen waardevolle eigenschap is! Poetsgedrag kan bijdrage aan een betere hygiëne in het bijenvolk. Broedziektes als kalkbroed, vuilbroed krijgen door poetsgedrag minder kans. Een enge selectie op één of enkele eigenschappen is echter niet zonder risico. Omdat je daarbij andere eigenschappen zal kwijtraken.

Kleine celmaat

Bijenvolken op een kleine celmaat zetten is ook zo’n doodlopende weg. Afrikaanse honingbij rassen maken raten met een kleinere celmaat dan de Europese honingbij rassen. Afrikaanse bijen die besmet zijn met varroamijten zijn resistent. Deze varoaresistentie wordt door sommige onderzoekers aan de kleinere celmaat toegeschreven. Afrikaanse honingbijen hebben echter een geheel ander gedrag, een andere broedcyclus en leven in een ander klimaat dan Europese honingbijen. De Europese honingbij dwingen een kleine celmaat te accepteren is geen oplossing.

broed in alle stadia

Gezond broed in alle stadia met natuurlijke celmaat.

Bond methode: “Live and let die”

“Live and let die” is een keiharde manier van selectie. Je stopt simpelweg met elke vorm van varroabestrijding. Varroaresistente volken overleven, alle andere volken sterven een langzame dood! Onethisch als je het mij vraagt. Deze manier van selectie werd door John Kefuss en Igmar Fries toegepast ten koste van honderden bijenvolken. Ingmar Fries paste de selectie “Live and let die” toe op het Zweedse eiland Gotland. Na drie jaar waren 129 van de 150 bijenvolken op het eiland Gotland gedood door varroamijten. Is dit de manier waarop je met bijenvolken om wil gaan, of is er ook een diervriendelijke manier van selectie?

Leven en laten leven: “soft Bond methode”

Ik vind het onethisch om bijenvolken zo aan hun lot over te laten. Ik denk dat je het ook op een andere manier kan aanpakken. Een manier waarbij je selecteert op varroaresistentie zonder dat je bijenvolken opzettelijk een langzame dood laat sterven. Door het grote aantal stervende bijenvolken is er bovendien een ander groot risico.

Stervende volken worden beroofd van hun voedselvoorraden door bijen uit volken in de buurt. Deze bijen hebben al gauw door dat zwakke en stervende volken geen verdediging of weerstand bieden. Varroamijten stappen over op de rovende bijen. Door de enorme varroadruk sterven ook varroaresistente bijenvolken. Zo raak je potentiële varroaresistente bijenvolken voorgoed kwijt. Ik vind dat je je niet moet richten op selectie op één of meerdere eigenschappen waarvan je denkt dat die gunstig zijn voor varroaresistentie. Tot nu toe weet niemand precies welke eigenschappen verantwoordelijk zijn voor varroaresistentie en in hoeverre coevolutie daarin een een rol speelt.

buckfast koningin

Heeft deze koningin varroaresistentie in haar genen?

Laat de bijen het je vertellen

Het zou mij niets verbazen dat er meerdere eigenschappen  zijn (waaronder coevolutie) die bijdragen aan varroaresistentie. Maar ook omgevingsfactoren zullen een rol spelen. Daarom vind ik dat je het aan een bijenvolk zelf moet overlaten! Als imker selecteer je alleen wat moeder natuur je aanreikt!

Broeder Adam: “Let de bees tell you”

Ook in dit verband is de uitspraak van broeder Adam nog steeds actueel: Laat de bijen het je vertellen! Maar hoe dan?

Hoe selecteer je op varroarestistentie in de praktijk?

Hoe selecteer je zelf op varroaresistentie? Geef je bijen een einddoel! Vertel je bijen WAT je van ze verlangt, maar vertel er niet bij HOE ze het moeten doen!

Je einddoel is varroaresistente bijenvolken, hoe ze dat doen laat je aan de bijen zelf over.

Varroaresistente bijenvolken kweken in 5 stappen

Hou je aan de volgende vijf stappen om varroaresistente bijenvolken te kweken:

  1. Meet regelmatige de varroabesmetting van je bijenvolken.
  2. Selecteer bijenvolken met de laagste varroabesmetting.
  3. Kweek koninginnen uit bijenvolken met de laagste varroabesmetting.
  4. Sluit volken met een hoge varroabesmetting uit van voortplanting.
  5. Behandel álle bijenvolken die dreigen te sterven door varroabesmetting.

Op deze manier selecteer je niet op een bepaalde eigenschap, maar op het eindresultaat. Namelijk, een lage varroabesmetting.

varroamijten op lade

Meet regelmatig de varroabesmetting.

Bovendien laat je geen volken dood gaan want je behandeld de bijenvolken wel die geen weerstand hebben tegen varroamijten. En je sluit bijenvolken die niet resistent zijn uit van voortplanting. Je wil geen varroatolerante genen (lees: darren) in de lucht hebben. Zo bouw je stap voor stap aan varroaresistentie. Ik ben ervan overtuigd dat we op deze manier zonder varroabestrijding bijen kunnen houden.

Buckfast, Carnica of lokale bijen?

Welk bijenras je het beste kan nemen? Van 2009 t/m 2012 vond Europees onderzoek naar de interactie tussen genotype en omgeving op de vitaliteit van bijenvolken plaats onder 621 bijenvolken. Uit dit onderzoek blijkt dat lokaal aangepaste bijen een groter kans hebben om te overleven met varroabesmetting. Dat betekent niet dat inheemse rassen het beter doen! In Duitsland is de zwarte bij inheems, maar van een natuurlijke populatie is al lang geen sprake meer. Lokaal geteelde Carnica bijen blijken in Duitsland beter te scoren dan andere rassen. Staar je daarom niet blind op een bepaald ras, maar start met bijen die lokaal aanwezig zijn ongeacht wel ras dat is.

Meer bijenvolken is beter

Maar ook: meer darren is beter! Hoe groter de genenpoel is hoe groter de kans dat je varroaresistentie ontdekt. Bovendien zorg je voor meer genetische variatie. Genetische variatie in een bijenvolk is bovendien een belangrijke voorwaarde voor een gezond bijenvolk. Alle werksters hebben dezelfde moeder (de koningin), maar kunnen verschillende vaders (darren) hebben. Een bijenvolk bestaat daarom uit zustergroepen. Alle werksters in een zustergroep hebben dezelfde vader. Een zustergroep is goed in honingproductie, een andere groep in varroabestrijden en weer een andere groep zijn uitstekende ratenbouwers. Heb je zelf maar een paar bijenvolken? Werk dan samen met andere imkers in je omgeving.

darren

Meer darren, meer genetische variatie!

 

Vragen? Reactie? Hulp nodig? Ik hoor het graag!

Heb je nog vragen voor mij? Of nog beter heb je iets aan deze tips gehad? Laat dan even een reactie achter, vind ik tof!

Over de schrijver

Door

Ina ter Haar.

op 13 January 2017

Prettige manier van schrijven en dus om te lezen Jeroen. Helder verhaal.

Door

johannes linker

op 13 January 2017

Mooi om te lezen en leerzaam

Door

De Vos Roger

op 13 January 2017

Jeroen, hartelijk dank voor het doorsturen, ik geloof wel degelijk in varroaresistente bijenvolken, dat is trouwens daar waar we moeten naar toe werken, en ik weet dat het een proces van lange adem zal worden.

Door

Gerard

op 13 January 2017

Leuk en interessant stuk, Jeroen! Bedankt voor het delen.

Door

Bert Nuhaan

op 13 January 2017

Dag Jeroen, interressant stuk. Ik heb 2 volken in mijn achtertuin, carnica's en 1 volk in de tuin van een dochter. Ik controleer ze op varroa, (nog) geen besmetting. Ik heb de koninginnen raszuiver, Schier, het volk uit laten bouwen. 1 koningin heb ik een raampje van een (besmette) imker ingehangen, open broed verwijderd. Na10 dagen verwijderd. De andere hebben met het volk zelf uitgebouwd. Ik had geen imkers in de buurt. Nu staan er een paar volken bij een school, 400 meter hiervandaan. Ik ben benieuwd wanneer ik ook besmet wordt. Nou, mijn bijen.

Door

ing. Jeroen Vorstman

op 13 January 2017

Hoi Bert, als besmette bijen vervliegen kunnen ze mijten verspreiden naar andere kolonies. Bijen kunnen ook ongewild gastheer worden als ze honing roven uit besmette kolonies. Darren kunnen ook mijten van kolonie naar kolonie overbrengen. Om (her)besmetting te voorkomen is het belangrijk om de bestrijding van varroamijten bij álle bijenvolken op je stand én in de buurt op het zelfde moment uit te voeren. Werk daarom met een gecoördineerde aanpak en maak een behandelplan met andere imkers in de omgeving. Voor meer tips klik je op Varroamijt besmetting herkennen en tips voor een effectieve bestrijding.

Door

Egidius Erkens

op 13 January 2017

Hallo Jeroen, hoelang kunnen vaora mijten overleven als er geen broed en geen Moer in het volk aanwezig is ???

Door

ing. Jeroen Vorstman

op 13 January 2017

Hoi, de levensverwachting van een varroamijtvrouwtje is gemiddeld 27 dagen als er broed in een bijenvolk aanwezig is, maar zonder broed leeft ze vele maanden!

Door

Marc

op 13 January 2017

ik ga voor de natural cell size, Mellifera en live and let die. na 50mlj hebben de bijen zelf de meeste ervaring om te overleven schat ik. Voor de rest niet te veel manipuleren. Ik had afgelopen seizoen, twee zwermen in een Warré gezet. elk volk heeft 3 kamers uitgebouwd en vol eten. Van deze kasten heb ik nooit geoogst, ook niet geopend, zeer weining varroa, en toch zijn ze de winter niet doorgekomen! Het waren 2 Carnica volkjes. Wat is hiet aan de hand !

Door

ing. Jeroen Vorstman

op 13 January 2017

Hoi Marc, varroamijten komen oorspronkelijk voor op Aziatische honingbijen. Europese honingbijen hebben nog geen stabiele gastheer-parasiet relatie kunnen ontwikkelen. Gelukkig zien we steeds meer bijenvolken die resistent zijn, maar jouw Carnica's niet. Dat is jammer want je bent goed op weg met natuurbouw en weinig manipuleren. Succes!

Door

robert vanhenacker

op 13 January 2017

dit is een leerrijke uiteenzetting PROFICIAT

Door

otto

op 14 January 2017

Hé Jeroen, Bedankt voor je strijd tegen de varroa. Zelf heb ik ook al van alles geprobeerd en soms wel eens dit is het maar het jaar erop, weer mis . Maar selecteren ga ik ook proberen en jij succes met je missie.

Door

ing. Jeroen Vorstman

op 15 January 2017

Hoi Otto, leuk dat je ook aan de slag wil gaan om varroaresistente bijen te kweken.

Door

Aad Dekker

op 14 January 2017

Leuk artikel! Wat is het verschil tussen de bond - methode en natuurlijke selectie? Zelf probeer ik zoveel mogelijk de natuurlijke situatie na te bootsen en grijp alleen in als ik zie dat het nodig is.

Door

ing. Jeroen Vorstman

op 15 January 2017

Bond methode en natuurlijke selectie is eigenlijk hetzelfde: niets doen aan varroabestrijding. Tussen niets doen en volgens de kalender varroa bestrijden ligt de oplossing om varroaresistente bijen te kweken.

Door

Albert Reynaers

op 14 January 2017

Dag Jeroen, in verschillende landen wordt steeds meer gefocust op genetische selectie van bijen die tolerant zijn tegen de varroamijt. In Duitsland wordt Varroatolerantie opgenomen als 1 van de geëvalueerde parameters in het Bee Breed - programma. Verder wordt ook aangeraden om kolonies die veel erger besmet zijn dan andere, ondanks de correcte toepassing van een gelijkaardige varroabehandeling, op te ruimen. Zo ver ik weet, wordt in Nederland naar analogie met het Amerikaans model, geselecteerd op bijen met een sterk hygiënisch gedrag. In België is een onderzoeksproject gestart met als doel de Varroatolerantie objectief te kunnen meten. De selectie van Varroatolerantie bijen zou op lang termijn een oplossing kunnen bieden voor de varroaproblematiek.

Door

ing. Jeroen Vorstman

op 18 January 2017

Beebreed is ontwikkeld om de teeltwaarde van bijenvolken te schatten. Een aantal deelnemers werkt aan weerstand tegen Varroa door selectie op VSH. VSH wordt getoetst door broed te doden met stikstof of een pintest. Ik betwijfel dat je daarmee bijen selecteert die geïnfecteerd broed (door varroamijten) kunnen herkennen en opruimen. Daarom voegt selectie op VSH niets toe aan varroaresistentie. Ook ben ik er niet van overtuigd dat hygiënisch gedrag bijdraagt aan de weerstand tegen varroamijten.

Door

Tieme Wanders

op 29 May 2018

Hi Jeroen, Dit verhaalt klopt niet, helaas. De pintest/stikstoftest is alleen om hygiënisch gedrag vast te stellen. Voor VSH wordt naar de voortplanting van mijten in het broed gekeken. Kijk maar eens op www.aristabeeresearch.org

Door

Jeroen Vorstman

op 30 May 2018

Beste Tieme, Bedankt voor je reactie. De pintest wordt onder andere door A.G. Toleranzzucht gebruikt als varro-tolerantietest: http://www.toleranzzucht.de/zuchtprogramm/leistungs-und-varroatoleranzpruefung/nadeltest/

Door

Tieme

op 12 June 2018

Dat klopt bijna. Het is een deel van de testen die worden gebruikt voor de selectie op varroatolerantie, maar dit is niet voor de selectie op VSH zoals je had geschreven. Er is een relatie tussen resultaat pintest en varroaresistentie aangetoond, maar die is niet erg sterk. Pintest in samenhang de ontwikkeling van de mijtbesmetting (bepaalde door het tellen van de mijtval in het voorjaar en aantal opzittende mijten per gram bijen in Juli) is wat er wordt gebruikt voor de selectie op varroaresistentie door AGT. Ik ben hierin ook deelnemer.

Door

De Maertelaere Philippe

op 15 January 2017

Jeroen .. Een heel interessant artikel...bedankt !

Door

Smets luc

op 15 January 2017

Mooi artikel. Bedankt om te delen

Door

Thomas Van Pelt

op 7 November 2017

Hallo Jeroen, hartelijk bedankt voor uw leerrijk, samenvattend artikel! Ik heb bedenkingen bij uw punt 2 voor de selectie van Varroaresistente Bijenvolken: "Selecteer bijenvolken met een lage varroabesmetting." --> Een Varroabesmetting is zeer relatief. Er zijn meestal andere factoren in het spel, die bepalen of een volk een grote varroabesmetting heeft. Een Volk dat een ééntonig pollendieet krijgt, ook nog evtl. Kalkbroed erbij, én een oude Koningin... of een volk dat twee virussen meedraagt, pakweg DWV en BPV. Daarbij een éénzijdige voerbron van vb. woudhoning. Dát volk gaat totaal anders overwinteren! Of een gezond groot volk met een zeer goede koningin - heeft meer broed, en geeft de mijten zo meer kansen... Enz. --> ikzelf doe - het ganse jaar door - regelmatig analyses met de poedersuikermethode, die een heel ander resultaat oplevert als een week de schuif in de kast te laten. Weten welke besmetting er werkelijk is, is voor de meeste imkers een moeilijke oefening! --> Mijn koniginnen zijn gekweekt op kweekmateriaal van een erkende kwekers (Martin Rimmele, Ingo Weissmann, ...), met duidelijke beebreed-certificaten. Ik laat ze bevruchten aan de Hochgrat of Giebelhaus, waar ook weer darrenvolken met bepaalde genetica staan. Ik vertrouw erop dat de mensen van beebreed hier hun werk doen, al moet ik ook dringend daaraan toevoegen dat je bijen niet mag kapotkweken --> de genpool van varroaresistente koninginnen is véél kleiner als men denkt... --> Als laatste punt: Bijen leven rond de 100 miljoen jaar op deze planeet. Varroa is door (menselijke) globalisering ongeveer 35 jaar geleden in Europa aangekomen. Wij mensen (die sinds een paar duizend jaar imkern) kunnen niet verwachten, dat de Europese honingbij zich op een paar jaar evolueert, en zo varroaresistent wordt. Een te drastische manier van selektie zou ook wel eens voor andere problemen kunnen zorgen. (Bijvoorbeeld: vele Buckfastbijen propoliseren duidelijk minder als carnicabijen. Het is een feit dat de kleine Kastenkever zich minder goed voortplant in gepropoliseerde kasten...) Groeten, Thomas Van Pelt

Door

Jeroen Vorstman

op 8 November 2017

Hoi Thomas, bedankt voor je uitgebreide reactie en aanvulling. Om met je laatste punt te beginnen, ik ben het geheel met je eens dat selectie op een paar eigenschappen voor grote problemen kan zorgen. Dat geldt ook voor varroaselectie die zich richt op een enkele eigenschap. Over varroaresistente honingbijen ben ik optimistischer, ondanks dat de varroamijt en de Europese honingbij pas enkele decennia contact hebben met elkaar. Wilde bijenvolken in Arnot forest blijken al jaren zonder hulp van imkers (lees: varroabestrijding) te overleven. Ook in Europa zijn tal van voorbeelden van (wilde) bijenvolken die varroabesmetting overleven zonder bestrijding. Hieruit blijkt de enorme veerkracht en aanpassingsvermogen van de honingbij.

Reactie plaatsen

Koekje erbij?